Gruczolakorak przewodowy trzustki (z ang. pancreatic ductal adenocarcinoma, PDAC) to najczęstszy typ raka trzustki charakteryzujący się agresywnym przebiegiem i niekorzystnymi rokowaniami. Jednym z czynników utrudniających jego leczenie jest duża różnorodność komórek tworzących guz – niektóre z nich mogą być bardziej odporne na stosowane leczenie i w efekcie terapia, która działa na część komórek nowotworowych, może okazać się nieskuteczna wobec pozostałych. Nowe badanie zespołu z NYU Langone Health i Perlmutter Cancer Center, opublikowane w czasopiśmie „Nature Genetics”, udowadnia, jak istotne dla przebiegu choroby są różnice genetyczne między populacjami komórek w obrębie jednego guza. Naukowcy przeanalizowali 443 451 pojedynczych komórek pochodzących z 62 guzów pobranych od 56 osób z rozpoznanym gruczolakorakiem przewodowym trzustki, badając aktywność genów w każdej z nich. Komórki nowotworowe mogą różnić się zarówno zmianami w DNA, np. liczbą kopii określonych fragmentów genomu, jak i aktywnością genów, która wpływa na sposób funkcjonowania komórek, co może kształtować właściwości guza i wpływać na jego reakcję na leczenie.
Różne klony komórek w jednym guzie
Badanie wykazało, że guzy trzustki nie są jednorodnymi strukturami – tworzą je różne populacje komórek nowotworowych, nazywane klonami. Choć komórki należące do tego samego klonu mają zbliżony profil genetyczny, mogą wykazywać inne właściwości i zachowywać się w różny sposób – część z nich rozwija cechy sprzyjające przetrwaniu terapii przeciwnowotworowej, inne zyskują zdolność do naciekania sąsiednich tkanek i tworzenia przerzutów. Wyniki sugerują, że zmiany genetyczne i związana z nimi różnorodność komórek nowotworowych mogą przyczyniać się do rozwoju oporności na leczenie oraz rozprzestrzeniania się choroby. Dotychczasowe badania wyróżniały dwa główne typy komórek raka trzustki – klasyczny (zazwyczaj mniej agresywny) oraz podstawny (cechujący się większą złośliwością). Analizowanie dużych zbiorów komórek utrudniało jednak ustalenie, w jaki sposób komórki nowotworowe przechodzą między tymi stanami. Najnowsze wyniki rzucają światło na ten mechanizm – okazuje się, że zmiany genetyczne zachodzące w obrębie guza mogą prowadzić do przekształcania się komórek z jednego typu w drugi. Taka zdolność adaptacji może sprzyjać zwiększaniu agresywności nowotworu w miarę postępu choroby.
MYC – potencjalny cel w badaniach nad rakiem trzustki
Szczególną uwagę badaczy zwrócił gen MYC, którego zwiększoną aktywność zaobserwowano w niektórych bardziej agresywnych populacjach komórek nowotworowych. MYC uczestniczy w regulacji ekspresji wielu genów i procesów komórkowych, w tym wzrostu oraz proliferacji komórek, a jego zaburzona aktywność jest związana z rozwojem różnych nowotworów. Naukowcy przeprowadzili dodatkowe eksperymenty laboratoryjne, w których zahamowali aktywność MYC w agresywnych komórkach raka trzustki o cechach podstawnych. Zaobserwowali, że komórki przesuwały się w kierunku stanu klasycznego uznawanego za mniej agresywny. Wyniki sugerują, że MYC może odgrywać rolę w utrzymywaniu agresywnego fenotypu nowotworu, jednak znaczenie tego mechanizmu dla leczenia pacjentów wymaga dalszych analiz. – Nasze badanie zapewnia jak dotąd najbardziej szczegółowy obraz gruczolakoraka przewodowego trzustki, ujawniając, w jaki sposób nieustanna przebudowa genetyczna warunkuje ewolucję guza w trakcie rozwoju choroby. Wyniki sugerują, że ukierunkowanie na mechanizmy leżące u podstaw ewolucji guza, w tym gen MYC, może pomóc w ograniczeniu szybkiego postępu choroby – mówi Despoina Kalfakakou, główna autorka projektu.
Jak komórki nowotworowe mogą unikać układu odpornościowego?
Badanie dostarczyło również informacji o potencjalnych mechanizmach unikania odpowiedzi immunologicznej. W niektórych klonach komórek nowotworowych naukowcy stwierdzili zwiększoną aktywność genu TIGIT oraz zmniejszoną aktywność PDCD1, który koduje receptor PD-1. TIGIT i PD-1 są elementami układów regulujących odpowiedź immunologiczną – receptory te mogą ograniczać aktywność komórek odpornościowych, a nowotwory potrafią wykorzystywać podobne mechanizmy do osłabiania ataku immunologicznego. Różnice w aktywności genów między klonami mogą więc pomóc wyjaśnić, dlaczego odpowiedź na immunoterapię nie jest jednakowa we wszystkich nowotworach ani nawet we wszystkich komórkach jednego guza.
Jednym z najważniejszych elementów badania była duża skala eksperymentu. Zamiast ograniczać się do pomiaru uśrednionej aktywności genów w całej próbce, naukowcy zastosowali sekwencjonowanie RNA pojedynczych komórek, co pozwoliło ocenić, które geny są aktywne w konkretnych komórkach i porównać ich profile. Ponadto sześcioro pacjentów dostarczyło próbki guza pobrane zarówno przed chemioterapią, jak i po jej zakończeniu, co pozwoliło naukowcom przeanalizować zmiany zachodzące w komórkach w związku z leczeniem. W przeciwieństwie do tradycyjnych metod, które oceniają aktywność genów w dużych grupach komórek, badacze analizowali każdą komórkę osobno, uzyskując dokładniejszy obraz różnorodności komórkowej w obrębie pojedynczego guza. Wykazano, że poszczególne guzy zawierały od dwóch do jedenastu odrębnych klonów obejmujących różne kombinacje komórek nowotworowych o fenotypie klasycznym i podstawnym. Porównując ich pochodzenie genetyczne i wzorce aktywności genów, badacze powiązali różnice w liczbie kopii DNA z typami komórek występującymi w guzach. Pozwoliło im to wskazać geny, w tym MYC i TIGIT, których aktywność była szczególnie wysoka na określonych etapach rozwoju nowotworu.
Co wyniki oznaczają dla przyszłego leczenia?
Wyniki badania pomagają lepiej zrozumieć, jak rak trzustki rozwija oporność na leczenie i rozprzestrzenia się w organizmie. Autorzy wskazują, że poznanie mechanizmów związanych z plastycznością komórek nowotworowych może pomóc w poszukiwaniu nowych strategii terapeutycznych. Jednym z kierunków jest badanie możliwości ingerencji w aktywność MYC, a drugim – lepsze zrozumienie mechanizmów związanych z TIGIT i unikaniem odpowiedzi immunologicznej. Wyniki wymagają jednak dalszej weryfikacji, zanim będzie można określić, czy opisane mechanizmy można zastosować w leczeniu pacjentów.

KOMENTARZE